рд╕ेрд╣рдд рдХे рдоोрд░्рдЪे рдкрд░ рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдХी рдмрдб़ी рдЫрд▓ांрдЧ, рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдк्рд░рд╕рд╡ рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд╕рдд рдХो рдкрдЫाрдб़ा।
рдПрдорд╕ीрдмी, 03 рдЬूрди 2026।рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдоें рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рдкोрд╖рдг рдХे рдоोрд░्рдЪे рдкрд░ рдПрдХ рдмрдб़ी рдФрд░ рд╕ुрдЦрдж рддрд╕्рд╡ीрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рд╣ै। рдиेрд╢рдирд▓ рдлैрдоिрд▓ी рд╣ेрд▓्рде рд╕рд░्рд╡े (NFHS-6) рдХी рддाрдЬा рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдоुрддाрдмिрдХ, рд░ाрдЬ्рдп рдиे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдкोрд╖рдг рдФрд░ рдоाрддृ-рд╢िрд╢ु рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкैрдоाрдиों рдкрд░ рд╢ाрдирджाрд░ рдХाрдордпाрдмी рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдк्рд░рд╕рд╡ (рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рдбिрд▓ीрд╡рд░ी) рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдоिрд▓ी рд╣ै, рдЬрд╣ां рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд╕рдд рдХो рднी рдкीрдЫे рдЫोрдб़ рджिрдпा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдмрд╕्рддрд░ рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЕंрдЪрд▓ों рдоें рдПрдиीрдоिрдпा (рдЦूрди рдХी рдХрдоी) рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдоें рд╕्рдЯंрдЯिंрдЧ рдЬैрд╕ी рдкुрд░ाрдиी рдЪुрдиौрддिрдпां рдЕрдм рднी рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ाрдордиे рдПрдХ рдХрдаिрди рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рддрд░рд╣ рдЦрдб़ी рд╣ैं।
рдмрджрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़
рдХрднी рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХे рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рдкिрдЫрдб़े рдоाрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдХे рджाрд╡ों рдкрд░ рдЕрдм рджेрд╢ рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд░िрдкोрд░्рдЯ (NFHS-6) рдиे рдоुрд╣рд░ рд▓рдЧा рджी рд╣ै। рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдЕрдм 90.6 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдк्рд░рд╕рд╡ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬो рджेрд╢ рдХे рдФрд╕рдд (88.6%) рд╕े рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рд╣ै। рдЯीрдХाрдХрд░рдг рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЧрд░्рднрд╡рддी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рджेрдЦрднाрд▓ рддрдХ, рд╣рд░ рдЖंрдХрдб़े рдоें рд╕ुрдзाрд░ рджрд░्рдЬ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдЪрдордХ рдХे рдкीрдЫे рдПрдХ рд╕्рдпाрд╣ рдкрд╣рд▓ू рднी рд╣ै—рдиिрдЬी рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд░ूрдк рд╕े рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╕िрдЬेрд░िрдпрди (рдСрдкрд░ेрд╢рди рд╕े) рдбिрд▓ीрд╡рд░ी рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдХुрдкोрд╖рдг рдХी рдоाрд░, рдЬिрд╕ рдкрд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЕрдм 'рдоिрд╢рди рдоोрдб' рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा।
*рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдмрджрд▓ाрд╡: рдЗрди рдоोрд░्рдЪों рдкрд░ рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдиे рдоाрд░ी рдмाрдЬी
рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рдХिрд▓рдХाрд░िрдпां (рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдк्рд░рд╕рд╡): NFHS-5 рдоें рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдк्рд░рд╕рд╡ рдХी рджрд░ 85% рдеी, рдЬो рдЕрдм рдмрдв़рдХрд░ 90.6% рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд╕ीрдзा рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЕрд╕рд░ рдоाрддृ рдПрд╡ं рд╢िрд╢ु рдоृрдд्рдпु рджрд░ рдоें рдХрдоी рдХे рд░ूрдк рдоें рджिрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै।
рд╢рдд-рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдХी рдУрд░ рдмрдв़рддे рдХрджрдо: 12 рд╕े 23 рдорд╣ीрдиे рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдкूрд░्рдг рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдХрд╡рд░ेрдЬ рдмрдв़рдХрд░ 87.1% рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै, рдЬो рдПрдХ рдмрдб़ी рд░ाрд╣рдд рдХी рдЦрдмрд░ рд╣ै। рдЧрд░्рднрд╡рддी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╕рд╣ाрд░ा: рдЧрд░्рднрд╡рддी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдПंрдЯीрдиेрдЯрд▓ рдХेрдпрд░ (рдк्рд░рд╕рд╡ рдкूрд░्рд╡ рдЬांрдЪ рдФрд░ рджेрдЦрднाрд▓) рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╕ुрдзाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рдШрдЯ рд░рд╣ी рд╣ै рд╕्рдЯंрдЯिंрдЧ: рдЙрдо्рд░ рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдХрдо рд▓ंрдмाрдИ (рд╕्рдЯंрдЯिंрдЧ) рдХी рджрд░ 35.5% рд╕े рдШрдЯрдХрд░ рдЕрдм 29.3% рдкрд░ рдЖ рдЧрдИ рд╣ै।
рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдоें рдЖрдмाрджी: рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдЯोрдЯрд▓ рдлрд░्рдЯिрд▓िрдЯी рд░ेрдЯ (TFR) рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдоें рд╣ै рдФрд░ рдЧрд░्рднрдиिрд░ोрдзрдХों рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рд╡ рдорд╣िрд▓ा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдмीрдоा рдХрд╡рд░ेрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рддेрдЬी рд╕े рдмрдв़ी рд╣ै।
рдЪिंрддा рдХे рдШेрд░े рдоें: рдпे 4 рдЪुрдиौрддिрдпां рдЕрдм рднी рджे рд░рд╣ी рд╣ैं рджрд╕्рддрдХ
рдПрдиीрдоिрдпा рдХा рдмрдв़рддा рдЧ्рд░ाрдл: 15 рд╕े 49 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдоें рдЦूрди рдХी рдХрдоी (рдПрдиीрдоिрдпा) рдХी рджрд░ рдЕрднी рднी рдмрд╣ुрдд рдКंрдЪी рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै, рдЦाрд╕рдХрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рдЬрд╕ рдХी рддрд╕ рд╣ै। рд╢рд╣рд░ी рдмीрдоाрд░िрдпां рдФрд░ рдоोрдЯाрдкा: рд╡рдпрд╕्рдХों, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें рдУрд╡рд░рд╡ेрдЯ (рдоोрдЯाрдкे) рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╣ाрдИ рдм्рд▓рдб рд╢ुрдЧрд░ рдФрд░ рд╣ाрдЗрдкрд░рдЯेंрд╢рди (рдм्рд▓рдб рдк्рд░ेрд╢рд░) рдХे рдоाрдорд▓ों рдоें рднी рддेрдЬी рджेрдЦी рдЧрдИ рд╣ै।
рд╕िрдЬेрд░िрдпрди рдбिрд▓ीрд╡рд░ी рдХा 'рдмाрдЬाрд░': рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЪौंрдХाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЦुрд▓ाрд╕ा рдЧैрд░-рдЬрд░ूрд░ी рд╕िрдЬेрд░िрдпрди рдбिрд▓ीрд╡рд░ी рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд░ाрдЬ्рдп рдоें 27.2% рдбिрд▓ीрд╡рд░ी рдСрдкрд░ेрд╢рди рд╕े рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ рдЪрд▓рди рдиिрдЬी (рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ) рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╣ै।
рдмрд╕्рддрд░ рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЕंрдЪрд▓: рдмрд╕्рддрд░ рдЬैрд╕े рджूрд░рд╕्рде рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдЖрдЬ рднी рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ाрдУं рдХी рдкрд╣ुंрдЪ рдХрдо рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕्рдЯंрдЯिंрдЧ рдФрд░ рдПрдиीрдоिрдпा рдХी рд╕्рдеिрддि рдЧंрднीрд░ рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै।
NFHS-6 рдХे рдЖंрдХрдб़े рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ैं рдХि рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рд╡िрд╖्рдгुрджेрд╡ рд╕ाрдп рдЬी рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд╣рдоाрд░ी рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдиीрддिрдпां рд╕рд╣ी рджिрд╢ा рдоें рдЖрдЧे рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдк्рд░рд╕рд╡ рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд╕рдд рдХो рдкीрдЫे рдЫोрдб़рдиा рд╣рдоाрд░ी рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдЯीрдо рдХी рдХрдб़ी рдоेрд╣рдирдд рдХा рдирддीрдЬा рд╣ै। рд░рд╣ी рдмाрдд рдмрд╕्рддрд░ рдФрд░ рдЕрди्рдп рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЕंрдЪрд▓ों рдХी, рддो рд╡рд╣ां рдПрдиीрдоिрдпा рдФрд░ рд╕्рдЯंрдЯिंрдЧ рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдо рдЖрдпुрд╖्рдоाрди рднाрд░рдд рдФрд░ рдиेрд╢рдирд▓ рд╣ेрд▓्рде рдоिрд╢рди (NHM) рдХे рдмрдЬрдЯ рдХो рд╕ीрдзे рджूрд░рд╕्рде рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЭोंрдХ рд░рд╣े рд╣ैं। рдиिрдЬी рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕िрдЬेрд░िрдпрди рдбिрд▓ीрд╡рд░ी рдХी рдиिрдЧрд░ाрдиी рдХे рд▓िрдП рднी рд╕рдЦ्рдд рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ рдЬाрд░ी рдХिрдП рдЬाрдПंрдЧे। рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдХा рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕्рд╡рд╕्рде рд░рд╣े, рдпрд╣ी рд╕ाрдп рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рд╣ै।
— рд╢्рдпाрдордмिрд╣ाрд░ी рдЬाрдпрд╕рд╡ाрд▓, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдоंрдд्рд░ी, рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़
рдЖрдЧे рдХी рд░ाрд╣: рджूрд░рд╕्рде рдЕंрдЪрд▓ों рдкрд░ рдлोрдХрд╕ рдЬрд░ूрд░ी
рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдпрджि рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдХो рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рджेрд╢ рдХा рдиंрдмрд░ рд╡рди рд░ाрдЬ्рдп рдмрдирдиा рд╣ै, рддो рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рд╡िрд╖्рдгुрджेрд╡ рд╕ाрдп рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдоंрдд्рд░ी рд╢्рдпाрдордмिрд╣ाрд░ी рдЬाрдпрд╕рд╡ाрд▓ рдХी рдЬोрдб़ी рдХो рдЖрдпुрд╖्рдоाрди рднाрд░рдд рдФрд░ рдиेрд╢рдирд▓ рд╣ेрд▓्рде рдоिрд╢рди рдХी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рдЕрдзिрдХрддрдо рд▓ाрдн рдмрд╕्рддрд░ рдХे рдЕंрддिрдо рдЫोрд░ рдкрд░ рдмैрдаे рд╡्рдпрдХ्рддि рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪाрдиा рд╣ोрдЧा। рдЬрдм рддрдХ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЕंрдЪрд▓ों рдоें рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ाрдУं рдХी рдкрд╣ुंрдЪ рд╕рд╣рдЬ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी, рддрдм рддрдХ рдПрдиीрдоिрдпा рдФрд░ рдХुрдкोрд╖рдг рдкрд░ рдкूрд░्рдг рд╡िрдЬрдп рдкाрдиा рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।